به گزارش روابط عمومی پژوهشکده بیمه، گزارش پژوهشی «بررسی چارچوب نظری و روش‌شناسی مدل‌سازی ریسک‌های فاجعه‌آمیز: پیشنهاد یک الگوی مفهومی بومی» با هدف شناسایی قابلیت‌ها، محدودیت‌ها و الزامات داده‌ای روش‌های مختلف مدل‌سازی ریسک و طراحی چارچوبی متناسب با شرایط کشور منتشر شد.

 مدل‌سازی کمی ریسک‌های فاجعه‌آمیز، ابزاری راهبردی برای شناخت، اندازه‌گیری و مدیریت مخاطرات طبیعی از جمله زمین‌لرزه، سیل و خشکسالی به شمار می‌رود. با وجود پیشرفت‌های جهانی در این حوزه، نبود یک چارچوب نظری و روش‌شناختی منسجم و متناسب با شرایط ایران، زمینه‌ساز شکل‌گیری تلاش‌های پراکنده در توسعه مدل‌های داخلی شده است. این گزارش با هدف پاسخ‌گویی به این نیاز، ضمن بررسی تجربه‌های جهانی، به تدوین یک الگوی مفهومی بومی برای مدل‌سازی این دسته از ریسک‌ها پرداخته است.

 در این پژوهش، نسل‌های چهارگانه مدل‌های ریسک، از رویکردهای تجربی و آماری تا مدل‌های عامل‌بنیاد و تاب‌آوری‌محور، بررسی شده‌اند. همچنین روش‌های کمی مختلف شامل نظریه توزیع‌های دم‌سنگین، شبیه‌سازی مونت‌کارلو، شبکه‌های بیزی، مدل‌های کاپولا، پویایی سیستم‌ها، مدل‌سازی عامل‌بنیاد و یادگیری ماشین از نظر مبانی نظری، مفروضات، قابلیت‌ها و محدودیت‌ها مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفته‌اند. ارزیابی مدل‌های تجاری و چارچوب‌های متن‌باز نیز بخش دیگری از این مطالعه را تشکیل می‌دهد.

مهم‌ترین یافته‌های گزارش

 یافته‌های گزارش نشان می‌دهد استفاده مستقیم از مدل‌های جهانی و تجاری، بدون انطباق با شرایط بومی، به دلیل محدودیت‌های داده‌ای، وجود مخاطرات چندگانه و همزمان و همچنین ریسک‌های سیستماتیک سیاسی و اقتصادی ایران، می‌تواند به نتایج غیرقابل اتکا منجر شود. از این رو، توسعه مدل‌های بومی مستلزم ترکیب هوشمندانه روش‌های آماری، فیزیکی، احتمالاتی، داده‌محور و مالی و انطباق آن‌ها با ویژگی‌های ریسک در کشور است.

 بر همین اساس، گزارش یک الگوی مفهومی چهارلایه را به‌عنوان مدل مرجع نظری برای ایران پیشنهاد می‌کند:

لایه مؤلفه‌ها و پارامترها: شناسایی و تعریف متغیرها و عوامل مؤثر بر ریسک‌های فاجعه‌آمیز.

لایه مدل‌سازی خطر و آسیب‌پذیری: تحلیل احتمال وقوع مخاطرات و ارزیابی میزان آسیب‌پذیری دارایی‌ها و جوامع در برابر آن‌ها.

 لایه مدل‌سازی پیامدها و تاب‌آوری: بررسی آثار و خسارات ناشی از وقوع مخاطرات و سنجش ظرفیت مقابله، سازگاری و بازگشت به شرایط عادی.

لایه سناریوسازی و تحلیل:تدوین سناریوهای مختلف و تحلیل نتایج برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری.

 در بخش نتایج، شبیه‌سازی مونت‌کارلو به‌عنوان هسته اصلی مدل‌سازی کمی و شبکه‌های بیزی به‌عنوان روش مکمل برای تحلیل روابط و وابستگی‌های احتمالاتی پیشنهاد شده‌اند. همچنین استفاده از روش‌های پیشرفته‌تر برای مدل‌سازی پیامدها و تاب‌آوری، متناسب با توسعه زیرساخت‌ها و دسترسی به داده‌های مورد نیاز، در چارچوب پیشنهادی مورد توجه قرار گرفته است.

 پیشنهادهای راهبردی گزارش

 این گزارش برای فراهم‌کردن بستر توسعه مدل‌های عملیاتی و کاربردی در کشور، ایجاد و استانداردسازی پایگاه‌های داده مکانی ـ زمانی، تدوین منحنی‌های آسیب‌پذیری بومی و تشکیل تیم‌های تخصصی بین‌رشته‌ای را ضروری می‌داند. همچنین استفاده از چارچوب‌های متن‌باز، از جمله سامانه Oasis، برای توسعه مدل‌های بومی پیشنهاد شده است.

 بر اساس پیشنهادهای این پژوهش، فرایند توسعه مدل‌سازی ریسک‌های فاجعه‌آمیز در ایران باید به‌صورت تدریجی دنبال شود؛ به این ترتیب که کار با مدل‌های ساده‌تر مبتنی بر شبیه‌سازی مونت‌کارلو و شبکه‌های بیزی آغاز و هم‌زمان با بهبود کیفیت داده‌ها و تقویت زیرساخت‌ها، به سمت مدل‌های چندمخاطره‌ای، عامل‌بنیاد و تاب‌آوری‌محور حرکت کند.

 نوآوری اصلی این گزارش، ارائه یک الگوی مفهومی چهارلایه و بومی است که مؤلفه‌های مختلف مدل‌سازی ریسک‌های فاجعه‌آمیز را در معماری منسجمی تلفیق می‌کند و می‌تواند به‌عنوان مبنایی نظری برای توسعه مدل‌های عملیاتی، تحقیقات آینده و پشتیبانی از سیاست‌گذاری در حوزه مدیریت ریسک‌های فاجعه‌آمیز در ایران مورد استفاده قرار گیرد.

 علاقه‌مندان می‌توانند متن کامل این گزارش پژوهشی را از طریق وب‌سایت پژوهشکده بیمه دریافت و مطالعه کنند.